Tiếp Nối Chứng Tá Của Các Thánh Tử Đạo Việt Nam

Mỗi gia đình, một ngọn lửa Tin Mừng
Bài suy niệm lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam
“Anh em là ánh sáng thế gian” (Mt 5,14).
LM. GIUSE NGUYỄN CAO LUẬT, O.P.
1. Những người đã sống đức tin trước khi chết vì đức tin
Mỗi lần mừng kính các thánh tử đạo Việt Nam, chúng ta nhớ đến những trang sử hào hùng của Giáo Hội, những cuộc bách hại khốc liệt và những con người đã can đảm hiến dâng mạng sống để trung thành với Chúa Giêsu. Chúng ta cảm phục và biết ơn các ngài. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở niềm tự hào về quá khứ, có lẽ chúng ta vẫn chưa đón nhận hết điều các thánh tử đạo muốn trao lại. Các ngài không chỉ mời gọi chúng ta chiêm ngắm một cái chết anh hùng; các ngài còn dạy chúng ta cách sống một đức tin chân thật.
Chúng ta thường nhớ đến các ngài trong giây phút cuối đời, nhưng trước khi bước ra pháp trường, các ngài đã trải qua biết bao ngày bình thường. Trong số các vị tử đạo có giám mục, linh mục, thầy giảng và giáo dân; có người là cha trong gia đình, người làm ruộng, người lao động, người phục vụ xã hội. Các ngài cũng từng có những niềm vui, nỗi lo, trách nhiệm và những người thân yêu. Không ai sinh ra chỉ để trở thành một tên tuổi trong sách sử. Các ngài đã học sống đức tin từng ngày, trước khi phải trả lời bằng chính mạng sống mình.
Chính vì thế, tử đạo không phải là một hành động anh hùng bỗng nhiên xuất hiện. Đó là hoa trái của một đời đã học yêu mến và trung thành. Những lựa chọn lớn được chuẩn bị bằng nhiều lựa chọn nhỏ; lòng trung thành trong thử thách quyết liệt được nuôi dưỡng qua những bổn phận âm thầm. Khi chiêm ngắm các thánh tử đạo, chúng ta được mời gọi nhìn lại đời sống của chính mình: đức tin có thực sự trở thành lương tâm, thành cách chọn lựa và cách đối xử với người khác hay chưa?
2. Chứng nhân giữa thời hiện đại – khi đức tin được thử thách trong những điều bình thường
Ngày nay, nhiều người nghĩ thời đại tử đạo đã qua. Chúng ta được đến nhà thờ, tham dự thánh lễ, cử hành các bí tích và sinh hoạt cộng đoàn. Không còn những pháp trường như cha ông ngày trước. Vậy phải chăng làm chứng cho Chúa Giêsu đã trở nên dễ dàng? Có lẽ không đơn giản như thế. Thời đại thay đổi, nhưng thử thách của đức tin không biến mất; chúng thường mang những hình thức kín đáo hơn, len vào từng lựa chọn trong cuộc sống.
Ngày xưa, người ta có thể bị buộc công khai chối bỏ Chúa. Hôm nay, không ai bắt chúng ta làm điều ấy, nhưng có khi chính chúng ta âm thầm đẩy Chúa ra khỏi những quyết định của mình. Không phải bằng lời tuyên bố, mà bằng cách sống như thể Tin Mừng không liên hệ gì đến việc làm ăn, tiền bạc, danh dự, các mối tương quan hay đời sống gia đình. Một người có thể sốt sắng trong nhà thờ nhưng lại dễ dàng gian dối khi buôn bán. Một người có thể đọc kinh rất nhiều nhưng không đủ kiên nhẫn lắng nghe người thân. Một người tự hào là Kitô hữu nhưng đối xử thiếu công bằng với người làm việc cho mình. Có khi chúng ta không chối Chúa bằng môi miệng, nhưng đời sống lại không cho người khác nhận ra Người.
Ngày xưa, sự lựa chọn có thể hiện ra thật rõ ràng: giữ đức tin hay chối bỏ đức tin. Hôm nay, sự lựa chọn thường ẩn trong những điều tưởng như nhỏ nhặt: một chút gian dối để được lợi hơn; một lời nói sai để giữ thể diện; một sự im lặng trước bất công vì sợ liên lụy; một lần làm ngơ tiếng nói lương tâm vì nghĩ rằng ai cũng làm thế. Không có pháp trường, không có bản án, nhưng vẫn có những lúc ta phải quyết định mình thuộc về ai, và điều gì thực sự hướng dẫn cuộc đời mình.
Thử thách sâu xa của người Kitô hữu hôm nay có lẽ không phải là bị cấm tin Chúa, nhưng là vẫn tin Chúa mà lại để cho những tiêu chuẩn khác điều khiển đời sống. Trước một quyết định, chúng ta dễ hỏi: việc này có lợi cho tôi không, có giúp tôi thành công không, có làm người khác nể trọng tôi không? Còn câu hỏi: điều này có phù hợp với Tin Mừng không, có gây tổn thương cho ai không, có phản ánh tình yêu của Chúa Giêsu không? — đôi khi lại bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Đức tin khi ấy vẫn có chỗ trong lịch sinh hoạt, nhưng không còn giữ vị trí trung tâm trong lương tâm.
Chúng ta đang sống giữa một thế giới có nhiều thành tựu đáng quý. Khoa học, truyền thông và những điều kiện sống mới mở ra biết bao cơ hội. Không nên chỉ nhìn thời đại hôm nay bằng sự phê phán hay lo sợ. Tuy nhiên, giữa những tiến bộ ấy, con người cũng có thể cô đơn hơn. Chúng ta liên lạc rất dễ dàng mà chưa chắc hiểu nhau sâu sắc. Một gia đình có thể có đầy đủ tiện nghi, nhưng các thành viên lại hiếm khi thực sự trò chuyện. Chúng ta biết rất nhanh chuyện xảy ra ở nơi xa, mà đôi khi không nhận ra nỗi buồn của người ngồi ngay bên cạnh.
Có những mái nhà mà ai cũng có điện thoại riêng, chương trình riêng, những bận tâm riêng. Cha mẹ vất vả kiếm sống, con cái chịu áp lực học hành, mỗi người trở về mang theo những mệt mỏi. Khi gặp nhau, câu chuyện chỉ còn xoay quanh tiền bạc, việc học, công việc, những điều phải làm và những lỗi lầm cần sửa. Những lời khích lệ, cảm thông, biết ơn trở nên hiếm hoi. Trong hoàn cảnh ấy, làm chứng cho Chúa Giêsu đôi khi bắt đầu từ việc một người cha đặt điện thoại xuống để lắng nghe con; một người mẹ, dù mệt mỏi, vẫn cố nói bằng sự dịu dàng; một người con biết dành thời gian cho cha mẹ già; một người chồng biết nhận lỗi thay vì luôn chứng minh mình đúng; một người vợ biết bày tỏ nỗi đau mà không biến lời nói thành kết án.
Những điều ấy nghe bình thường, nhưng thử hỏi có phải lúc nào chúng ta cũng làm được? Có người sẵn sàng hy sinh nhiều cho gia đình, nhưng lại rất khó nói một lời xin lỗi. Có người kiên nhẫn với khách hàng, đồng nghiệp, người ngoài, nhưng lại dễ nóng giận với người thân. Có người quảng đại trong công việc bác ái, nhưng chưa đủ rộng lượng với người sống cùng mình. Chứng tá Tin Mừng phải bắt đầu từ nơi gần gũi nhất. Nếu tình yêu của Chúa chưa biến đổi cách ta đối xử với người trong nhà, lời chứng của ta vẫn còn thiếu một điều rất quan trọng.
Chúa Giêsu nói: “Cứ dấu này mà mọi người nhận biết anh em là môn đệ của Thầy: là anh em có lòng yêu thương nhau” (Ga 13,35). Người không đặt dấu hiệu môn đệ trước hết nơi những lời tuyên bố mạnh mẽ hay những thành tích nổi bật, nhưng nơi tình yêu. Tuy nhiên, tình yêu Tin Mừng không phải là sự dễ dãi. Yêu thương đôi khi đòi can đảm nói sự thật mà không hạ nhục người khác; bảo vệ điều đúng mà không nuôi thù hận; tha thứ mà không làm ngơ trước điều gây tổn thương; đứng về phía người yếu thế dù phải chịu thiệt thòi.
Một người làm ăn ngay thẳng có thể phải chấp nhận lợi nhuận ít hơn. Một người từ chối tham gia gian dối có thể mất cơ hội. Một người bảo vệ danh dự người vắng mặt có thể trở nên lạc lõng giữa cuộc trò chuyện. Một người không hùa theo lời chế giễu, xúc phạm trên mạng xã hội có thể bị coi là thiếu hòa đồng. Nhưng chính trong những lựa chọn ấy, đức tin không còn chỉ là danh xưng; nó trở thành sức mạnh hướng dẫn đời sống.
Thiết nghĩ một trong những thử thách tinh tế nhất hôm nay là sự dửng dưng. Không phải lúc nào người ta cũng chống lại Thiên Chúa; nhiều khi người ta chỉ cảm thấy không cần đến Người. Không phải lúc nào người ta cũng phủ nhận sự thật; đôi khi người ta chỉ không muốn mất công tìm hiểu. Không phải lúc nào người ta cũng từ chối yêu thương; có khi người ta chỉ quá bận với chính mình để nhận ra người khác đang cần được yêu thương. Giữa thế giới ấy, người Kitô hữu được mời gọi trở thành một sự hiện diện khác biệt: không ồn ào, không tự cho mình tốt hơn, nhưng biết nhìn thấy người bị bỏ quên, biết giữ lời hứa khi bất tiện, biết chọn sự thật khi gian dối có vẻ dễ hơn, biết xây dựng hòa bình khi người ta muốn chia rẽ.
Các thánh tử đạo đã không để nỗi sợ cái chết quyết định lòng trung thành. Người Kitô hữu hôm nay cũng được mời gọi đừng để nỗi sợ mất lợi ích, mất thể diện, mất sự thuận tiện hay mất lòng người khác quyết định mọi lựa chọn. Dĩ nhiên, không thể đặt những hy sinh thường ngày ngang hàng với việc hiến dâng mạng sống. Nhưng cả hai đều bắt nguồn từ cùng một tình yêu: đặt Chúa Giêsu và Tin Mừng của Người ở vị trí cao nhất.
Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải là những khó khăn bên ngoài, nhưng là khi chúng ta quen với một đời sống Kitô hữu không còn đòi mình thay đổi. Vẫn dự lễ, đọc kinh, giữ những tập tục tốt đẹp, nhưng không còn để Lời Chúa chất vấn những chọn lựa cụ thể. Đức tin có nguy cơ trở thành một thói quen, thay vì là nguồn sức sống làm mới con người. Vì thế, câu hỏi quan trọng nhất không phải là: nếu sống vào thời các thánh tử đạo, tôi có đủ can đảm chịu chết vì đạo không? Nhưng là: ngay hôm nay, tôi có đủ can đảm sống thật với đức tin của mình không?
3. Mỗi gia đình – một cộng đoàn thừa sai, một ngọn lửa Tin Mừng
Thư Mục vụ năm 2026 của Hội đồng Giám mục Việt Nam hướng các tín hữu đến chủ đề mục vụ năm 2027: “Mỗi gia đình Công giáo là một cộng đoàn thừa sai”, tiếp nối lời mời gọi năm 2026: “Mỗi Kitô hữu là một môn đệ thừa sai”. Đặt lời mời gọi ấy bên cạnh lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, chúng ta nhận ra một mối liên hệ thật đẹp. Đức tin không chỉ được gìn giữ nhờ các nhà truyền giáo, các vị mục tử và các thánh tử đạo, nhưng còn nhờ biết bao gia đình âm thầm trung thành qua các thế hệ.
Có những thời kỳ việc quy tụ cộng đoàn, học giáo lý hay cử hành các bí tích gặp nhiều khó khăn. Nhưng trong những mái nhà, ông bà cha mẹ vẫn dạy con làm dấu thánh giá, đọc kinh, sống ngay thẳng và biết kính sợ Thiên Chúa. Những lời kinh đơn sơ, những câu chuyện về các vị tử đạo, những tấm gương hy sinh không được ghi vào sách sử đã âm thầm gìn giữ ngọn lửa đức tin. Nhiều người trong chúng ta hôm nay vẫn nhớ hình ảnh cha mẹ, ông bà cầu nguyện; có những lời khuyên ngày nhỏ tưởng bình thường, đến khi lớn lên mới hiểu đó là gia sản quý giá.
Một gia đình thừa sai trước hết không phải là gia đình làm được nhiều công việc lớn lao cho Giáo Hội, nhưng là gia đình biết để Chúa Giêsu hiện diện và hướng dẫn đời sống. Gia đình ấy không nhất thiết hoàn hảo. Vợ chồng vẫn có thể bất đồng, cha mẹ vẫn mệt mỏi, con cái vẫn có khó khăn và sai lỗi. Nhưng mọi người không ngừng học yêu thương, tha thứ và bắt đầu lại. Gia đình thừa sai không phải là gia đình không có vết thương, mà là gia đình không để vết thương có tiếng nói cuối cùng.
Ta nghĩ đến những người âm thầm chăm sóc người thân đau yếu lâu năm; những cha mẹ vất vả làm việc để nuôi con ăn học; những gia đình có người phải đi làm xa; những người con tận tụy với cha mẹ già. Những hy sinh ấy ít khi được người khác biết đến, nhưng chính ở đó tình yêu trở nên cụ thể. Cộng đoàn giáo xứ cần biết đồng hành với những gia đình đang chịu áp lực, lắng nghe họ thay vì chỉ đưa ra những lời khuyên, để họ cảm nhận mình không đơn độc.
Gia đình thừa sai cũng không thể chỉ đóng cửa để giữ hạnh phúc riêng. Tình yêu Tin Mừng luôn mở rộng: quan tâm hàng xóm, thăm người đau yếu, giúp người gặp khó khăn, đón tiếp người cô đơn. Có khi không cần nói nhiều về đạo, nhưng cách sống khiến người khác nhận ra sự tốt lành và muốn tìm hiểu nguồn mạch của tình yêu ấy. Gia đình không chỉ là đối tượng được chăm sóc mục vụ; gia đình còn là chủ thể của sứ mạng loan báo Tin Mừng.
Khi mừng kính các thánh tử đạo, chúng ta có thể tự hỏi: gia đình mình đang trao lại cho thế hệ sau điều gì? Nhà cửa, tài sản, điều kiện học hành và những cơ hội tốt đẹp đều đáng quý. Nhưng bên cạnh đó, chúng ta có đang trao lại một đức tin sống động, một lương tâm ngay thẳng, một trái tim biết yêu thương và một niềm hy vọng không dễ bị dập tắt? Không nhất thiết bắt đầu bằng những chương trình lớn. Một giờ cầu nguyện chung, một đoạn Tin Mừng được cùng nhau lắng nghe, một lời xin lỗi chân thành, một việc bác ái được cùng nhau thực hiện: đó có thể là những bước đầu rất thật của một gia đình thừa sai.
Kết luận – Để ngọn lửa tiếp tục được trao truyền
Mừng kính các thánh tử đạo Việt Nam, chúng ta có quyền tự hào về một trang sử đức tin rất đẹp. Nhưng niềm tự hào chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành lời mời gọi sống đức tin hôm nay. Các ngài không chỉ cần chúng ta ca ngợi lòng anh dũng của mình; chứng tá của các ngài mời gọi con cháu tiếp tục yêu mến Chúa Giêsu, sống trung thành với Tin Mừng và can đảm làm chứng cho Người.
Ngày xưa, các ngài phải đối diện với những lựa chọn sinh tử. Hôm nay, chúng ta đứng trước những lựa chọn có vẻ nhỏ bé hơn, nhưng vẫn rất quan trọng: chọn sự thật thay vì gian dối, chọn yêu thương thay vì ích kỷ, chọn tha thứ thay vì hận thù, chọn trung thành thay vì thỏa hiệp. Và đặc biệt, mỗi gia đình Công giáo được mời gọi trở thành nơi ngọn lửa đức tin được gìn giữ và trao truyền.
Ước gì từ những mái nhà bình thường, những chứng nhân âm thầm tiếp tục xuất hiện: những người cha, người mẹ, người con sống tử tế, ngay thẳng, quảng đại và trung thành. Để khi gặp gỡ họ, người khác cảm nhận được một chút ánh sáng, một chút bình an và một chút tình yêu của Chúa Giêsu. Các thánh tử đạo Việt Nam đã làm chứng cho Chúa bằng máu đào. Xin các ngài cầu bầu cho chúng ta biết làm chứng cho Người bằng chính cuộc sống hôm nay, để đức tin không chỉ là một gia sản được gìn giữ, nhưng còn là ngọn lửa được trao truyền. Amen.