Những Người Chúng Ta Vẫn Còn Yêu - Suy niệm ngày cầu cho các tín hữu đã qua đời

1. Có những người đã đi xa nhưng chưa bao giờ rời khỏi trái tim
Sau niềm vui của lễ Các Thánh, ngày 2 tháng 11 đưa chúng ta vào một bầu khí khác. Hôm qua, chúng ta ngước nhìn lên trời và chiêm ngắm “một đoàn người đông đảo không ai đếm nổi”. Hôm nay, ánh mắt như hạ xuống gần hơn, trở về với những khuôn mặt rất quen: cha mẹ, ông bà, anh chị em, bạn bè, những người đã từng sống với chúng ta trong một gia đình, một cộng đoàn, những người từng ngồi bên cạnh ta trong nhà nguyện, từng ăn cùng một bàn, từng làm việc, cười nói, đôi khi cả tranh luận và giận hờn với ta. Họ đã đi xa, nhưng thật lạ, có những người càng xa lại càng hiện diện sâu hơn trong lòng chúng ta.
Ký ức về người đã khuất thường trở về qua những điều rất nhỏ. Một căn phòng cũ, một chiếc ghế trống, một cuốn sách còn vài dòng chữ quen, một món ăn làm ta nhớ đến mẹ, một câu nói làm ta nhớ đến cha, một bài hát, một con đường đã từng đi qua cùng nhau… Chỉ một chi tiết rất nhỏ cũng đủ làm khoảng cách nhiều năm bỗng biến mất và người ấy như lại ở rất gần. Có những người đã qua đời từ lâu, vậy mà đôi khi ta vẫn có cảm giác như họ vừa mới ra đi hôm qua. Có lẽ bởi tình yêu có một trí nhớ rất dài. Cái chết có thể đưa một người ra khỏi tầm mắt, nhưng không dễ đưa họ ra khỏi trái tim.
Và có lẽ cái chết đau không chỉ vì một người không còn sống, nhưng còn vì tình yêu của chúng ta vẫn sống mà không còn có thể biểu lộ theo cách ngày trước. Ta vẫn muốn gọi cho một người nhưng không còn số điện thoại nào để gọi; muốn hỏi một điều nhưng không còn nghe được câu trả lời; muốn làm một việc tốt cho họ nhưng cơ hội đã qua. Đôi khi còn những lời chưa kịp nói: một lời cảm ơn, một lời xin lỗi, một lời tha thứ, một câu rất đơn giản như “con thương mẹ”, “con thương cha”, “tôi quý anh lắm”. Ta cứ tưởng còn ngày mai, nhưng rồi có những ngày mai không đến.
Ngày 2 tháng 11 bước vào chính khoảng trống ấy. Hội Thánh không bảo chúng ta đừng nhớ, đừng buồn hay đừng khóc. Đức tin không làm trái tim con người thành đá. Đức Giêsu đã khóc trước mộ Ladarô; Người biết nước mắt của một cuộc chia ly. Nhưng giữa nỗi nhớ và nước mắt, Hội Thánh nhẹ nhàng thắp lên một ánh sáng: những người chúng ta yêu thương không chỉ thuộc về ngày hôm qua. Trong Đức Kitô, họ còn thuộc về ngày mai của chúng ta.
2. Đứng trước ngôi mộ – nhìn thấy sự chết nhưng tuyên xưng sự sống
Có lẽ không nơi nào làm con người bình đẳng cho bằng nghĩa trang. Những chức danh từng rất quan trọng bỗng trở nên nhỏ bé. Người giàu và người nghèo, người nổi tiếng và người vô danh, người từng nắm giữ những trách nhiệm lớn và người chẳng mấy ai biết đến, cuối cùng đều trở về với một khoảng đất gần như nhau. Nghĩa trang nhắc ta một sự thật mà giữa những bận rộn thường ngày chúng ta rất dễ quên: một ngày kia, chúng ta cũng sẽ chết.
Nhưng người Kitô hữu đứng trước một ngôi mộ không chỉ để nghĩ về sự chết. Chúng ta đứng đó để tuyên xưng sự sống. Chiếc quan tài là thật, ngôi mộ là thật, sự vắng mặt là thật và nước mắt cũng thật. Đức tin không phủ nhận bất cứ điều nào trong số đó. Nhưng đó chưa phải là toàn bộ sự thật. Kitô giáo không nói: “Người ấy không chết.” Kitô giáo nói một điều mạnh hơn: “Người ấy đã chết, nhưng Đức Kitô đã sống lại.” Và chính chữ “nhưng” ấy thay đổi tất cả.
Nếu Đức Kitô không sống lại, ngôi mộ thực sự là dấu chấm hết. Nhưng nếu Người đã sống lại, ngôi mộ trở thành một cánh cửa. Chúng ta chưa nhìn thấy phía bên kia, nhưng Đức Kitô đã đi qua. Vì thế, niềm hy vọng của người Kitô hữu không dựa trên một cảm giác mơ hồ rằng người chết chắc vẫn còn đâu đó, nhưng dựa trên một biến cố và một Con Người: Đức Giêsu Kitô, Đấng đã chết và đã sống lại. Người đã nói với các môn đệ: “Trong nhà Cha Thầy có nhiều chỗ ở… Thầy đi dọn chỗ cho anh em.” Thật ấm áp khi Đức Giêsu gọi đích đến cuối cùng của đời người là “nhà Cha”. Không phải một khoảng tối vô định, không phải một miền xa lạ, nhưng là một ngôi nhà.
Trong kinh nghiệm của con người, nhà là nơi để trở về. Khi còn trẻ, người ta thường thích đi xa; càng lớn tuổi, hai chữ “trở về” càng trở nên thân thương. Có lẽ cả cuộc đời Kitô hữu cũng là một hành trình như thế. Chúng ta đến từ Thiên Chúa và đang trở về với Thiên Chúa. Vì vậy, cái chết không chỉ là ra đi; trong Đức Kitô, cái chết còn là trở về. Có người trở về rất sớm, có người sau một cuộc đời dài; có người ra đi bất ngờ, chẳng kịp nói lời từ biệt; có người trải qua những tháng năm bệnh tật; có người ra đi thật nhẹ nhàng. Mỗi cái chết có một câu chuyện riêng, nhưng đức tin đặt tất cả những câu chuyện ấy vào một câu chuyện lớn hơn: cuộc trở về nhà Cha. Bởi thế, người Kitô hữu có thể khóc mà vẫn hy vọng. Nước mắt nói rằng chúng ta đã yêu; hy vọng nói rằng tình yêu ấy chưa kết thúc.
3. Không chỉ nhớ – chúng ta còn cầu nguyện
Nếu ngày 2 tháng 11 chỉ là ngày tưởng nhớ người đã chết, thì một bó hoa, một nén hương, một tấm hình hay một lần viếng mộ có lẽ đã đủ. Nhưng Hội Thánh làm một điều sâu hơn: Hội Thánh cầu nguyện. Chúng ta không chỉ nói với nhau về những người đã khuất; chúng ta nói với Thiên Chúa về họ. “Lạy Chúa, xin nhớ đến cha mẹ chúng con, những người anh em đã sống cùng chúng con, những người đã yêu thương và nâng đỡ chúng con; xin nhớ cả những người đã qua đời mà chẳng còn ai trên trần gian nhớ đến.”
Lời cầu ấy nói lên một xác tín rất đẹp: cái chết không phá hủy sự hiệp thông trong Đức Kitô. Ta không thể quay ngược thời gian, không thể trở về để sửa lại những gì đã qua, nhưng tình yêu vẫn có thể tiếp tục bằng một cách khác. Ta có thể cầu nguyện, dâng Thánh lễ, làm một việc bác ái, phó thác người đã khuất cho lòng thương xót của Thiên Chúa. Điều này đặc biệt an ủi khi chúng ta nhớ đến những mối quan hệ còn dang dở. Không phải cuộc chia tay nào cũng trọn vẹn. Có người ra đi khi ta chưa kịp nói lời cảm ơn; có người mất khi giữa hai người vẫn còn một hiểu lầm; có một lời xin lỗi chưa kịp nói, một sự tha thứ chưa kịp trao, một cử chỉ yêu thương cứ nghĩ rằng “để mai rồi làm”.
Nhưng trong Thiên Chúa, những gì dang dở không nhất thiết phải trở thành vô nghĩa. Một lời xin lỗi quá muộn có thể trở thành lời cầu nguyện; một nỗi ân hận có thể trở thành một việc bác ái; điều ta chưa kịp làm cho người đã mất có thể trở thành một điều tốt đẹp dành cho người đang sống. Có lẽ một trong những cách đẹp nhất để tưởng nhớ người đã khuất là đừng chỉ mang hoa đến mộ họ, nhưng hãy để tình yêu dành cho họ tiếp tục nở hoa trong cuộc đời mình.
Cầu nguyện cho người đã chết còn dạy ta một sự khiêm tốn khác: chúng ta không phải là người phán xét cuối cùng cuộc đời của bất cứ ai. Ta chỉ biết một phần câu chuyện của một con người. Có những vết thương chẳng ai nhìn thấy, những cuộc chiến nội tâm chẳng ai biết, những cố gắng đã thất bại mà chỉ Thiên Chúa hiểu, và có thể có những giây phút cuối cùng giữa một linh hồn với Thiên Chúa mà không ai trên đời được chứng kiến. Vì thế, Hội Thánh không ngồi đoán định; Hội Thánh cầu nguyện. Chúng ta trao người đã khuất cho Đấng biết họ hơn chúng ta, công chính hơn chúng ta và cũng yêu họ hơn chúng ta. Thay vì quá bận tâm với câu hỏi “Bây giờ người ấy đang ở đâu?”, có lẽ ta có thể cầu nguyện đơn sơ: “Lạy Chúa, con trao người ấy cho Chúa. Chúa biết những điều tốt đẹp cũng như những yếu đuối của họ. Chúa biết những gì họ chưa kịp hoàn tất. Và Chúa yêu họ hơn con có thể yêu. Xin hoàn tất nơi họ công trình tình yêu Chúa đã bắt đầu.” Có những lời cầu nguyện không giải thích được mầu nhiệm, nhưng lại đem đến bình an.
4. Những người đã chết dạy chúng ta cách sống
Ngày 2 tháng 11 nói về người chết, nhưng có lẽ một trong những bài học sâu xa nhất lại dành cho người đang sống. Mỗi ngôi mộ âm thầm nhắc chúng ta rằng thời gian có giới hạn. Một ngày nào đó, sẽ có người dâng Thánh lễ cầu cho chúng ta; tên chúng ta sẽ được đọc trong danh sách những người đã qua đời; có thể ai đó sẽ nhìn một tấm hình cũ, nhớ một câu ta từng nói, kể lại một câu chuyện về ta. Nghĩ như thế không phải để buồn, nhưng để nhận ra cuộc sống hôm nay quý giá biết bao.
Nếu thời gian có giới hạn, có những điều không nên trì hoãn quá lâu. Nếu cần cảm ơn ai, hãy cảm ơn khi họ còn nghe được. Nếu cần xin lỗi, đừng chờ đến một ngày lời xin lỗi chỉ còn có thể nói trước một tấm hình. Nếu có một người cần được tha thứ, có lẽ nên bắt đầu từ hôm nay. Nếu cha mẹ còn sống, hãy dành thời gian cho cha mẹ khi họ còn có thể vui vì sự hiện diện của chúng ta. Nếu thương một người, đừng chỉ nghĩ: “Chắc họ biết rồi.” Đôi khi tình yêu cũng cần được nói thành lời.
Đứng trước một ngôi mộ, rất nhiều chuyện từng làm chúng ta bận tâm bỗng nhỏ lại: một chút tự ái, một lời hơn thua, một bất đồng, một chuyện cũ giữ mãi nhiều năm. Khi người kia không còn nữa, đôi khi ta mới tự hỏi: tại sao ngày ấy mình đã mất nhiều thời gian đến thế cho một điều nhỏ như vậy? Những người đã khuất không còn nói với chúng ta bằng lời, nhưng sự im lặng của họ có khi lại nói rất rõ: cuộc đời ngắn lắm, hãy yêu nhau khi còn có thể.
Và cuối cùng, ngày 2 tháng 11 cũng đưa ta trở về với chính mình. Hôm nay chúng ta cầu nguyện cho những người đã đi trước; một ngày kia sẽ có người cầu nguyện cho chúng ta. Rồi chúng ta cũng sẽ để lại căn phòng quen thuộc, những cuốn sách, công việc còn dang dở, những chức vụ và bao điều từng làm mình bận tâm. Khi ấy, có lẽ chỉ còn vài câu hỏi thật sự quan trọng: tôi đã trở thành con người nào trước mặt Thiên Chúa? Tôi đã yêu như thế nào? Tôi đã để cho Thiên Chúa yêu tôi đến đâu? Cách tốt nhất để chuẩn bị cho cái chết không phải là nghĩ về cái chết suốt ngày, nhưng là sống cho đẹp ngày hôm nay: hòa giải hơn, nhẹ nhàng hơn, biết ơn hơn, yêu thương hơn và gắn bó với Chúa hơn. Người biết mình đang đi về nhà Cha không cần phải sống trong sợ hãi.
5. Ký ức không chỉ nhìn về phía sau
Có một nét rất đẹp trong niềm hy vọng Kitô giáo: trong Đức Kitô, ký ức không chỉ đưa chúng ta trở về phía sau mà còn mở ra phía trước. Thông thường, khi nhắc đến người đã mất, chúng ta gần như chỉ dùng những động từ của quá khứ: người ấy “đã từng” ở đây, “đã từng” sống với tôi, “đã từng” cùng tôi đi qua một quãng đời, “đã từng” yêu thương tôi. Hai chữ “đã từng” thật dịu dàng nhưng cũng thật buồn, bởi nghe như mọi sự đã khép lại. Đức tin Kitô giáo lại đặt vào giữa những động từ của quá khứ ấy một động từ của tương lai: chúng ta “sẽ” gặp lại.
Chúng ta không biết cuộc gặp ấy sẽ như thế nào. Kinh Thánh không thỏa mãn mọi tò mò của chúng ta về đời sau và đức tin cũng không trao cho ta một tấm bản đồ chi tiết về thế giới bên kia. Nhưng Đức Giêsu đã hứa một điều quý hơn tất cả những gì chúng ta muốn biết: chúng ta sẽ ở với Người. Và nếu những người chúng ta yêu thương cũng ở trong Người, thì chính trong Người, chúng ta sẽ tìm lại nhau. Đó không phải là một sự lạc quan dễ dãi để tự an ủi, nhưng là niềm hy vọng đặt trên mầu nhiệm Phục Sinh. Từ buổi sáng Phục Sinh, cái chết vẫn làm chúng ta khóc, nhưng nó không còn quyền nói lời cuối cùng.
Vì thế, đức tin không đòi chúng ta phải cố giữ người đã khuất lại bằng mọi giá trong quá khứ. Có lúc tình yêu cũng phải học cách để họ đi, không phải để quên, nhưng để trao họ vào Thiên Chúa. Để những kỷ niệm không chỉ làm mình đau mà dần trở thành lòng biết ơn; để sự vắng mặt, dù vẫn còn là một khoảng trống, có thể trở thành một lời hẹn; để mỗi lần nhớ đến họ, ta không chỉ nói: “Ngày xưa người ấy đã ở với tôi”, nhưng còn có thể thầm thĩ: “Một ngày kia, trong Chúa, chúng ta sẽ gặp lại.” Tình yêu đích thực không cố giữ người mình yêu cho riêng mình; tình yêu biết trao người ấy vào tay Đấng yêu họ hơn cả chúng ta.
KẾT – TỪ NHỮNG NGÔI MỘ NHÌN VỀ NHÀ CHA
Ngày 1 tháng 11, chúng ta ngước mắt lên trời và thấy một đoàn người đông đảo không ai đếm nổi. Ngày 2 tháng 11, chúng ta cúi xuống những ngôi mộ và đọc những cái tên rất quen: tên cha, tên mẹ, tên một người anh em, một người bạn, một người đã từng đồng hành với mình. Một ngày tràn đầy ánh sáng, một ngày có nhiều nước mắt. Nhưng thật ra hai ngày ấy không xa nhau, bởi cả hai được nối với nhau bằng cùng một niềm tin: Đức Kitô đã chết và đã sống lại.
Vì thế, nghĩa trang của người Kitô hữu không chỉ là nơi chôn cất quá khứ; đó còn là nơi gieo một niềm hy vọng. Chúng ta đặt một thân xác xuống lòng đất như người gieo một hạt giống. Chúng ta ra về trong nước mắt nhưng tin rằng Thiên Chúa vẫn đang làm điều mắt chúng ta chưa nhìn thấy. Hôm nay, có lẽ mỗi người đều mang trong lòng một vài cái tên. Có người đã ra đi từ rất lâu, khuôn mặt có thể đã nhạt dần trong trí nhớ nhưng tình thương vẫn còn đó; có người mới ra đi đến nỗi ta vẫn chưa quen với sự vắng mặt; có người mỗi lần nhớ đến làm ta mỉm cười; có người chỉ cần nhắc tên là mắt đã cay. Có những người đã để lại một khoảng trống mà nhiều năm rồi ta vẫn biết chẳng ai có thể thay thế.
Xin cứ nhớ họ, nhưng đừng chỉ dừng lại ở nỗi nhớ. Hãy cầu nguyện cho họ, rồi để lời cầu nguyện trở thành sự phó thác: “Lạy Chúa, người con yêu thương nay không còn ở bên con nữa. Có những điều con muốn làm cho họ mà không còn làm được; có những lời con muốn nói mà đã quá muộn. Hôm nay con trao tất cả vào lòng thương xót Chúa. Những gì còn dang dở, xin Chúa hoàn tất; những gì yếu đuối, xin tình yêu Chúa thanh luyện; những gì tốt đẹp Chúa đã gieo trong cuộc đời họ, xin cho được nở hoa trong Nước Chúa. Xin giữ họ trong Chúa cho đến ngày chúng con được gặp lại nhau.”
Rồi chúng ta có thể bước ra khỏi nghĩa trang. Không phải vì đã hết nhớ, cũng không phải vì đã hết buồn. Có thể nước mắt vẫn còn, nhưng lòng bình an hơn, bởi chúng ta biết câu chuyện chưa kết thúc ở ngôi mộ. Người Kitô hữu đứng trước một nấm mồ không đứng trước trang cuối cùng của một cuốn sách. Đức Kitô Phục Sinh vẫn còn ở đó, nối người đã đi trước với người đang còn trên đường, nối ký ức của ngày hôm qua với niềm hy vọng của ngày mai và biến lời từ biệt của chúng ta thành một lời hẹn.
Những người chúng ta yêu thương vì thế không chỉ thuộc về ngày hôm qua. Trong Đức Kitô, họ còn thuộc về ngày mai của chúng ta. Một ngày nào đó, đến lượt chúng ta cũng bước qua cánh cửa mà họ đã bước qua. Và nếu hôm nay chúng ta sống trong Đức Kitô, điều chờ đợi phía trước không chỉ là một ngôi mộ, nhưng là nhà Cha; không chỉ là chia lìa, nhưng là đoàn tụ; không chỉ là kết thúc, nhưng là hoàn tất.
Có lẽ đó là niềm hy vọng dịu dàng nhất của ngày 2 tháng 11: những người chúng ta yêu thương đã đi trước, còn chúng ta đang đi sau. Họ đã khuất khỏi tầm mắt nhưng không khuất khỏi tình yêu của Thiên Chúa. Chúng ta chưa nhìn thấy họ, nhưng vẫn có thể cầu nguyện cho họ; chưa gặp lại họ, nhưng vẫn có thể sống trong niềm hy vọng về cuộc gặp ấy. Và rồi một ngày, khi tất cả những con đường của chúng ta đã đi hết, chúng ta sẽ hiểu rằng cái chết chỉ làm những người yêu nhau xa nhau một quãng đường.
Người đi trước, người đi sau, nhưng tất cả đang cùng đi về một Nhà.

Cha Giuse Nguyễn Cao Luật, O.P